DUKE HYRË NË FRASHËR ME NAIMIN

Rrëzë Kokojkës

“Duke hyrë në Frashër nga udhë e Kokojkës, në fund të një luadhi një pirg gurësh e një tufë drurësh,q ë rrëfejnë gërmadhën e një shtëpie, rrëzuar 20 vjet më parë…………………………………*

Një shekull më larg nuk shquhej gërmadhë dhe as gurë sigurisht E ribërë është shtëpia nga themeli. Por këmbë në shekullin e XX, nuk zuri asnjë nga frashëllinjtë aty.

Portreti i Naimit.

“…Naimi 7-8 vjeç, i hollë, i gjatë,me sytë të zezë,çkëlqyer,i zeshkët gjeç shkruante mbi kartë cingari,shkrimin e bënte me vrejtje të mëdha dhe të qaseshin pranë,që këndonte ca vjersha më një gjuhë fare të ndryshme.

Dambara,xhandara,ta

Minrara,lanfurka,da!

Vjeshëronte kur ishte 10 vjeç

Synbyli zade almak

Kështu ka urdhëruar Perëndija,

Kur të jetë njeriu plak,

Urdhër të mos ketë fëmija.

Ky djalë vinte në vjershqarjen e një vëllake,të quajtur Tatë për të

ëmën Raza duke thënë:

Qan Tata,vdiq Raza,ga

Hajfura,rimbada,fa…*

----------------------------

* Dh.Berati.Parathënia e ‘Mësimeve”.Dispatur, 15 tetor 1942.

Gjuhët e Naimit

Naimi ishte një adhurues gjuhësh.”Gjeografia e gjuhëve ‘që njihte Naimi është tejmase e gjërë. Lidhet Lindja me Perëndimin nga gjuhët e Naimit. Në Frashër mësoi-arabisht, turqisht,persisht. Në Janinë mësoi persisht, arabisht, frengjisht, greqisht.

Gjuhët e tjera i ka përvetësuar mjaftë mirë.

Diplomimi

Nga “Zosimea”,formësimi i Naimi doli më këtë shprehje vlersimi

“Fortë mirë”.Kohëzgjatja ,5 vjet.

RRUGËT E NAIMIT

Rrugët e Naimit kanë dy kahje.

Kahu i parë.Rrugëngjitja e frymës poetike,njohu majën e kurbës.

Kahu i dytë.Rrugëzbritja e shëndetit, njohu zbritje të shkallëve.

Kahu i parë

Rrugëngjitja e letrave shqipe

1886-Bagëti e Bujqësi.Bukuresht 1886-E këndimit të çunave. Këndonjëtorja.Copë e parë. Bukuresht.

1886-E këndimit të çunave.Këndonjëtorja.Copë e dytë.Bukuresht.

1886-Istori e përgjithshme për mësonjëtoret të para.Bukuresht.

1886-Vjersha për mësonjëtoret të para.Bukuresht.

1888-Diturit për mësonjtoret të  para.Bukuresht1890-Lulet e Verës.Bukuresht.1894-Mësime.Bukuresht.1895 Gjithësia.Bukuresht.1896.Fletore e bektashinjet.Bukuresht.

1896-Iliadhë e Omirit.Kënga e parë Bukuresht.

1898Istori e Skënderbeut.Bukuresht.1898-Qerbelaja.Bukuresht.

1899-Istori e Shqipërisë.Sofje.1902.Shqipëria.Vjershë.

Krijmtaria zgjatet edhe në gjuhet perse,turke dhe greke.

Kahu i dytë

Rrugëzbritjet e shëndetit

Zemra e Naimit ka pulsuar deri në fund gjakun e pastër.Shpirti i ngujuar në cektinën e pafundme ka qënë përherë një frymëmarrje e madhe.Por trupi gdhihej i lodhur,nga mundimet e të ftohtit të ditëve të këqia.Rrugëzbritjet fillojnë herët dhe kërkojnë ta gjejnë, ta ndryshojnë rrënjësisht.

8 muaj në Stamboll në 1871.I shfaqet sëmundja.Dobësi në kraharor.Kthehet në Janinë.Fillon shetitjet fshatrave me sytë e lodhur nga pagjumësia.1874 në Sarandë,fillojnë ti shfaqen sëmundjet e kraharorit.E pushton reumatizma.Fillojnë ta zënë dhimbjet e gjunjëve.Reumatizma e bluante,e kishte marrë gjatë gjuetisë.

Kurohet në llixha në Vjenë dhe shkonë në banjat e Badenit.1881,i shfaqet influenca.Zë shtratin për dy muaj.I shfaqet sëmundja e mushkrive,i pafajshëm për ta ndalur,ajo fillon avancimin.

1885.Sëmundja e grykëve e shtërngon dhe e shtrinë në shtrat rreth 3 muaj.

1900.Shuhet nga ndezja virale e mushkrive.Frymëmarrjen e fundit e dha në vjeshtën e vitit 1900 në adresën Kazëll-Toprak,mëhall me Stambollin.Qefinin e mbuluan me dheun e butë në Medriven Qojt,në kopshtin e teqes bektashiane në kryeqëndrën e perandorisë,Stamboll.

ADHURIMI PËR NAIMIN

Ditari i gjetur i një katundishtasi nga Përmeti,Zaim Muharrem Brahimi,ka qënë student në Stamboll ka shkruar se :

“ shqiptarët gjëndeshin në kryeqëndrën e perandorisë shkonin në shtëpinë e Naimit në Kazëll,një lagje e Stambollit,grupe grupe më e pakta një herë në muaj.Kur i ra sëmundja  fatale e mushkrive, që po e fironte,shkonim dhe e gjenim me buzën në gaz,me fjalën e ëmbël,dhe zërin e ngadalshëm…*

Rezultante.

Kahu i parë.I ndihur nga Perëndija,në rrugëngjitjet e tij.

Kahu i dytë. Djalli, ka lënë gjurmë në rrugë zbritjet e shëndetit.

PËRSHKRIM

Kilometra pambarrim,rrugëve jugore.Qielli qelqor.Ajëri transparent në rrugëtimi përmes grykës së Këlcyrës. Mbritja afër muzgut  në Frashër.

Vizioni i Përmetit.Qytetin,që hëna vizaton mbi lum,një breg i ndanë.Shpejt e ka ditur qyteti,do të shtrihej deri në breg.Është quajtur Vjosë,kjo shkapërderdhje ujërash.Me kokën jashtë territoreve,këmbët dhe bishtin në Shqipëri.Breg më breg,shkulme nxjerr në zëmëratën dimërore.

 DANGËLLIA

Një përkufizim gjeografik.Brenda këtij rrethi do të renditja :katunde të vegjël,të mëdhenjë.Ngrehina ,ose banesa Ngrehina ose streha banimi malore. Mbyllur kulvit me rraso guri. Tjegulla.Pjekur nga balta e kuqe.Pjerrgulla  me vile rrushi. Rrugë disa soje.

Burime uji natyral.Lumenjë.Përroska,shtratëthara,skërka. Vargmale të thepisur.Gunëveshur pyjet.Rrobazhveshur pllajat. Korije.Pyje gjethembuluar.

Qytete jugore.Qëndra administrative.Shkolla.

Historia ruhet me dëshmi .Rojtar janë dëshmitarët.Ura të hershme me harqe guri.Pasarela të varura mbi ujë.

Kënga:ruhet në brigje shpirti.Kaseta.CD.Klarineta.Vegla me tela.Melodi.Zëra oi,oi, oi, oi,oi, oi,oi, oi,oi, oi,oi,oi, ....

Si poezia.Ëmbëlsi e zërit,pafundësi e tij.Bukuri e bukur.Ëmbëlsisht e ëmbël.

 FRASHËRI

Hapësira.Qarthuar brenda këtij elipsi gjërrash.Horizonti shfaqet në orbit të vargmalit.Frymëhapësira është gjerrësia e gjërrave.Thellësia e thellësive.Pafundësi e pafundësive .

Distanca.Burimi natyror i Langaricës,që derdhet mbi Vjosë. Distanca tokësore 18 km nga Përmeti.Ngulmimi i hershmërisë ,shekulli XV.

Pakufijshmëria.Në fundvjeshtë këtu fluturimet u fshinë. Nuk ka aeroport.Pista avioni.As  terminal pasagjerësh. Këtu ekzistojnë,ose më mirë rrojnë  këtu,qyshkur bregore  bukuroshe,nga male të Shqipërisë.Një malësi rrethuar nga një shkëmb si me fortesë.

Qytetërimi në Frashër.Qytetërimi në Frashër ,ka ekzistuar kahershëm.Këtë e pohon edhe Dh.Berati.60 vjet më parë shprehet ai ishte një qytet zotërinjsh të pasur.Ata fitonin me harxhe në Greqi dhe Bosnje.U rrënuan kur financimet e spahinllëkut u ndërprenë.Dhe së fundi,zbritën një nga një në emigrim.Renta e vogël shkëmbore nuk i ushqu më.Përveç ajërit të pastër,të kthjellta mbetën qiejt vjeshtor.

Një arsye për të treguar aortën shqiptare të frashëllinjëve

ZBRITJA NË FRASHËR

 Baba Alush Frashëri është Frashëlli.  D.m.th ka mbiemrin Frashëri.Në Frashër,ka parë diellin e jetës.Në teqe të Frashërit ka mpiksur shqiptarizmin.Rrëzoi sytë,nën pikimin e lotëve.Mbeti në Frashër në tyrben e tij.

Vendvendosja.Ora e  vendosjes së Frashëllinjëve në vendbanimin Frashër është e largët.Trandje historike megjithë  gjatësinë e shekujve të tyre kanë datime.Ato zbresin,në fakt varen nga mjegullinat nëpër kohën tonë,afër tre shekuj më parë zbradhen.Atëherë, Frashëri, sigurisht që  ka ekzistuar.Në suaz të maleve të Dangëllisë kishte ruajtur formën  e vet.

Dokumenti i parë që sjell dëshmi për frashëllinjtë

Këtu në këtë vendbanim Frashëllinjtë janë vendosur aty nga 1710.Dokument ky i prurë nga koha,rreth viteve1901 nga pinjolli i Frashëllinjëve Mit’hat Frashëri.

Dokumenti i dytë,që sjell dëshmi

Frashëllinjtë   kanë jetuar përpara vendosjes në Frashër, në Tomorricë,të Skraparit.Katundi Grëmshë.Në vitin 1571. Dëshmia  është e shkenctarit Frashëri,Sami Frashëri. Bejlerët e Frashërit e kishin origjinën nga Tomorrica. Kështu shprehet Samiu shkencëtari Frashëlli.Dhe kjo është e rëndësishme të dihet,sepse aktualisht origjinën e tyre po e përziejnë me një grupim tjetër që nuk u përket këtyre Frashëllinjëve.

Në librin  tim “Ardhja e Naimit në teqe”,botuar në vitin 2000,nga hulumutimet,që kërkova kam pasqyruar këto dy dëshmi të mësipërme.

Nga Sami Frashëri,gjeta duke gërmuar momentin e thelbit.Ka ekzistuar një Hamza.Kur?Mjegullat nuk na lënë të lexojmë fytyrën e kohërave.Ndërkaq ky Hamza rebeli,kërkoi të mbronte Tomorricën dhe gjithë krahinën.Shkruaj.Mirëpo ky Hamza beu u rrethua keqazi,ndoshta në Berat,bëjnë llaf burimet,që shumë i kanë shfletuar.C’bëri i paudhi?U vesh si grua dhe tha t’ja mbathte njëherë,mirëpo turqitë,duket e kanë kuptuar,grua e armatosur,E habitshem,nuk i fshehën dyshimet e zunë dhe defintivisht,dhe sygjynë.Samiu,duke zbritur ngjarjet historike në Frashër,përmend një farë Ajaz beu.

E para ishte një fshirje definitive  e rebeluesit,nga defterët e jetës. Ndërkohë familja shtërngohej në syrgjyn,vende të largëta,përtej tokave ekzistuese.Kur morën faljen frashëllinjtë morën edhe prona.Kështu Frashëllinjtë,nipër e mbesa të mbetur pas syrgjinit u rikthyen.Mirëpo ata e kuptuan se Tomorrica,vendlindja e hershme e tyre, gjithsesi në distanvcë gjëndej.Nga pronat, që u dha,Frashëri ishte një vendbanim mrekullor,një sypërqafim i gjallë,vetmitar me vargmalin stoik.

RRËNJA E FRASHËLLINJËVE

Hamza beu,rrënja frashëriote e Tomorricës.Duke i qëndruar gërmimeve,pema frashëriote mund të quhet Hamza beu i pari i Tomorricës me kohëngulmimi hershëmrin e viteve 1570.Atje thellë në malësi shtroi udhëzimet e tij duke marrë në mbrojtie Skraparin,Opar,Vërcen.Kur në Berat e kurthosën turqitë,u fsheh veshur si grua,por e kapën.I dërguan në Edërna.Kështu lloafoset autori Dh.Berati.Ndërkaq syrgjini ,që përmendet është Stanimakë.Pra edhe kohëzgjatja është pakëz e diskutueshme,sepse ende mbetet tek një shifër midis 70-80 vjetëve.Mehmet Pashë Qyprilliu thuhej ishte nga kjo zonë Përmeti, zbatoi faljen.Ai, që përfitoi ishte Ajaz beu,nipi i Hamza beut.Pronat ju dhanë në 1650 dëshmohen në disa kaza.Përmeti.pronat në Frashër, Martinja, Topojani. Vlorë,Kudhësi Armen.Myzeqe disa fshatra si Kallmi,Zvërneci.

NGULMIMI NË FRASHËR

Ajaz beu mbriti në Frashër në pronat e dhëna. Shtëpit,që i zuri syri ishin disa. Mbiemrat,që mbanin shtëpit ishin Aliçikasit,Cerasit,Bregasit,Bakasit.

BANORËT E FRASHËRIT FORMUAN FSHATRA

Alicikasit kur u shtuan,populluanv Orgockën dhe Butkën,.Bregasit formuan Goroshianin dhe Lushnjën.Bakasit zbritën në Koblarë,thotë Dh.B në parathënien e “Mesime”të Naimit.

Rëndësia.Rëndësia e Frashërit zbret me dëshmi në vitin 1650.Vengulmonjësi frashëriot quhej Ajaz Bej.Në kohë të hershme pra kjo familje qytetare e ardhur nga Tomorrica,që kishte ruajtur syrgjynin në Edërna.Duhet të ketë qënë 70-80 vjet.Duhej të thyhej syrgjini në Stamitakë,që të mbrinin nipërit frashëllinj nga rrënja e frashëriotëve.Me Ajaz beun,fillon dega e frashëriotëve, që të lëshoj gjethe në katundin e ashpër nga moti në Frashërit.

TEQEJA NË FRASHËR

Vargmali.Vargmale ka atje,që përsëriten vazhdimisht çuditshëm.Kokojka qëndron përsipër. Korije, që çdo stinë,ripërtërijnë mbulesën gjelbërore.

Nektar.Erëra jugore,që çdo stine përcjellin nektarin e luleve.Mjegullat e dendura “sinoptika”e motit ,çdo kohë varen  përmbi pikëllimin e drurëve.Pamjet mëgjezore,sillen të ëmbla,me mbrëmje të freskëta.

Qelqore.Një këndëvështrim për Frashërin është si një dritare.Pas qelqeve ndjehet, aromë lulërie.Malësia e Dangëllisë.Përkëtej Vjosës. Kupa e maleve të lartësive jugore.Bukuri e paprishur e Perëndisë.

POZICIONI GJEOGRAFIK

 Krahëqafosje vargmalesh.Ngërthen shpatulla malesh krahapur rendin të mos e braktisin , vargmalin.Argjendi i shndriçëm është veli i vjeshtës së fundit.Eshtë një lloje habitati me llojshmëri zogjsh.Përmes rrëmujës zogjtë,që s’u lodhën njëherë.Pupthi,ngrihen,fshihen nëpër pemë.

PËRKUFIZIMI HISTORIK

Kryeqëndra.Flladi kundërmues i Dangëllisë, përcjell emrat e burrave të mençur.

Kryeqëndra e shqiptarizmës  në hartën e teqeve shqiptare rajvizohet: Frashëri.

STATUSI RELIGJIONAL

 Zëri i shqiptarizmës.Në hartën bektashiane,teqeja e Frashërit është zëri i bektashizmës shqiptare.Teqeja bektashiane në Frashër,në tërësi është një ngrehinë monoliti.Teqeja në Frashër u ngrit nga themeli,për të patur jetëgjatësi.Guri është por s’është i vetmi element.Arsyeja e themelive të forta ishte kërkesa e parë:duheshin rrënjë të forta,për të mos u druar shtrëngatave.Por ato u hapën të thella,të forta,për të mbajtur një peshë,në çështjen e madhe shqiptare.Kjo teqe do të ishte plazma e ngjizjes në çështjen,që do të emërtohej rilindje e shqiptarëve.Personazhi qëndror i saj,quhet Baba Alush Frashëri.