Nxënësi i fundit i Kolegjës Saveriane

Tomë Mrijaj, “Monsinjor Dr. Zef Oroshi – Një Jetë e Shkrirë për Fe e Atdhe”, Jetëshkrim, New York, 2008, f. 396

“… Presim si zogla verës ndoi shkrim T’uejin…”

Mirënjohja - gjest fisnikërie i klerikëve

Mrijaj, në veprën e re, na jep dimensionin e madh të mirënjohjes që Dom Zef Oroshi, ka pasur ndaj mjeshtërit të madh të gjuhës sonë fjalëmjaltin Dom Ndre Mjedja, duke ofruar kujtime origjinale të nxënësit për mësuesin e ABC - së.

Kështu në shtjellimin e temës: “Mirënjohja ndaj mësuesve të parë” (f. 67 – 74), ndër të tjera jetëshkruesi Mrijaj, na njeh shumë mirë me nxënësin e zellshëm të vatrës së ngrohtë atdhedashëse e përparimtare adolishentin Oroshi të Kolegjës Saveriane, që i ndrojtur por krenar futet në klasat dritëdhënëse, ku jepnin mësim krenaria e kulturës që me shembuj ndër shekuj, kanë treguar qenësinë e vijimësisë autoktone iliro - shqiptare.

Në Amerikë (NY) ai e përkujton shpesh me biseda, artikuj dhe me një Simpozium kushtuar posaçërisht jetës dhe veprës, në 40 – vjetorin e kalimit në amshim. Dom Oroshi, shkruan 5 faqe, kumtesë me titull sinjifikativ: “Dom Ndre Mjedja”, të cilën e boton në faqet e revistës “Jeta Katholike Shqiptare” (Vjeti XII, #4 (nr. 48), Tetor – Dhetuer, 1977, f. 15 – 21). Midis shumë dijetarëve të shquar shqiptarë, në tubimin e rëndësishëm kulturor, sikurse shkruan studiuesi Mrijaj, u dallua me ligjeratën e tij të spikatur eruditi kundërkomunist konseguent “Profesor Emeritus” shkodrani Prof. Arshi Pipa.

Përveç se shqipërues, shkrimtar, studiues, teolog e filozof, ai ishte edhe një publicist i kujdeshëm e i mprehtë për kohën. Me daljen e revistës në fjalë të komunitetit katolik në New York, Oroshi i kushtohet tërësisht buletinit që ai vetë themeloi dhe drejtoi. Shkrimet e tij mbajnë nënshkrimin Dom Zef Oroshi dhe pseudonimet: “Theologu”, “Zodiaku”, Redaksia, Drejtoria, D. Z., etj.

Dëshmohet me prova, se rreth 70 % të shtypit në fjalë e përgatiste dhe redaktonte vetë, sikurse rikujton sot bashkëpunëtori i tij i ngushtë dhe njëherit edhe Kryetar i Këshillit të Kishës, aktivisti e publicisti veteran z. Tonin Mirakaj, “Monsinjori e merrte me vete makinën e shtypit, korrigjonte dhe redaktonte me shumë kujdes shkrimet e tij dhe bashkëpunëtorëve të revistës”.

Kjo vinte nga fakti, se Oroshi librat i kishte pasion dhe ushqim shpirtëror, sepse Urdhërat Katolike dhe posaçërisht Etërit Françeskan dhe Jezuit, në qytetin e lashtë të Shkodrës e kishin për traditë shtypin e lirë, demokratik dhe luajal, si një tryezë e hapur bashkëbisedimi të lirë mediatik, kulturorë dhe shkencorë asokohe, për të gjithë mendimtarët progresistë shqiptarë dhe të huaj të kohës ndër shekuj.

Noli dhe Oroshi, janë dy figura të spikatura të komunitetit shqiptaro – amerikanë, të cilët nga studiuesit e sotshëm nuk janë lëvruar. Janë shkruar deri më sot gjashtë vepra (ku janë shfrytëzuar edhe Arkivat e Federatës Panshqiptare “Vatra” në Boston dhe New York, shënimi im K.K.), kushtuar Peshkopit të Kishës së Shën Gjergjit në Boston Imzot Fan Stilian Nolit, por në asnjë nga ato nuk gjen letërkëmbimin apo edhe takimet e shpeshta të tyre. Duhet thënë se dialogu i shpesh mes tyre dhe Kadinalit Caushing në Boston, kishin një qëllim të përbashkët: bashkimin brenda Shtëpisë së Zotit, të kishave shqiptare të ritit katolik perëndimorë me ato lindore ortodokse në një të vetme, mbasi grigjia ishte e një etnie, gjuhe tradite dhe kombi.

Bashkëkohësi ynë, na përshkruan Oroshin dhe në këtë rast portretizon shumë bukur edhe mikun e tij të dashur Imzot Fan Stilian Nolin dhe komunitetin ortodoks në Boston. Pikërisht përjetimet e veta mbresëlënëse për Nolin dhe frymën dashamirëse ekumenike të tij, kleriku katolik mirditor, i përshkruan në punimin që ia dedikon tërësisht atij në shenjë nderimi dhe respekti, që ai ka bërë jo vetëm si Ipeshkëv i besimtarëve të vet, por edhe si një atdhetar i madh, intelektual erudit etj.

Kështu në librin: “Flamurtar i Kombit” (1882 - 1982), një botim special i Federatës Panshqiptare Vatra në Boston, Mass., (editor Eduard Liço), ndër të tjera, lexuesi mund të njoh Nolin edhe përmes kujtimeve mbresëlënëse të Dr. Oroshit, me titull: “Si e njoha Fan Nolin”.

Tema shumë interesante dhe me një informacion të larmishëm Mrijaj, ka ofruar përmes një cikël shkrimesh tërheqëse narrative, që në sinfoni plotësojnë natyrshëm njeri – tjetrin, duke na dhënë të kristalizuar profilin e plotë të Dom Zefit, qysh nga koha kur ai vjen për herë të parë në New York në vitet ’60.

Më 10 tetor 1975 Oroshi, bëri një udhëtim në kështjellën e vjetër të Mesjetës në Toledo të Spanjës, me ftesë të familjes mbretërore të Leka Zogu II, i bri i Ahmet Zogut. Në këtë ambient festiv dhe aristokrat, ku shquhej flamuri shqiptar kleriku katolik Mons. Oroshi vuri kurorën e shenjtë të martesës, një ngjarje kjo që në libër është përshkruar me shumë kujdes nga autori.

Brenda veprës voluminoze dhe narrative: “Një jetë e shkrirë për Fe e Atdhe”, mëson më shumë për ekumenikun e papërsëritshëm asokohe; vizionarin largpamës dhe me kurajo të fortë civile dhe fetare; burrin e matur dhe të përvujtur, bariun e përshpirtshëm dhe atdhetarin e flaktë për lirinë e popullit të vet në vendlindje nga tirania ateisto – komuniste; intelektualin e palodhur si shqipërues të librit: “Katër Unjgjijt dhe Punët e Apostujve” (Shkrimi i Shenjtë, i cili u vlerësua me një në audiencë private nga vetë Papa Pali VI (1963 – 1978)).

Në këtë rast, ne zbulojmë Monsinjorin e thjeshtë, por të përkushtuar vreshtës së Zotit deri në përvujtëri; mikun dhe dashamirin e të Lumes Nënë Tereza (1910 – 2007), të cilën ua tregoi nga afër shqiptaro – amerikanëve, në një kohë që qeveria komuniste nuk e lejonte atë të bënte një vizitë tek varri i nënës së vet.

Dom Zefi tha një meshë në oborrin e Kishës katolike Bronx New York më 25 Korrik të vitit 1976. Për herë të parë, autori paraqet disa foto historike, ku E Lumja Nanë Tereze, është e fiksuar në celuloid e gëzuar mes bashkëatdhetarëve të vet, që kishin ardhur për t’a takuar nga disa shtete të Amerikës...

Udhëtimet e veta të njëpasnjëshme Tomë Mrijaj si vatran i parë dardan dhe njëherazi kryetari i “Vatrës” për degën e Queens NY, i përshkruan me një gjuhë dhe stil të thjeshtë. Ato janë gjithashtu edhe takime të ngrohta miqësore të Mons. Zefit me aktivistët veteranë vatranë në Boston.

Mikpritja dhe bujaria e filantropistit të përhershëm të organizatës më të vjetër shqiptaro – amerikane “Vatra” (1912) dhe gazetës “Dielli” (1909) Anthony Athanas, i ka mbetur në kujtesë studiuesit Mrijaj, nga rrëfimet e klerikut katolik, sikurse edhe bisedat e shpeshta të zhvilluara atje në prani edhe të Peshkopit Metropolit Emzot Nolit.

Me endje mund të kundrohen ngjarjet njëpashme të titulluara: “Lotët e dhimbjes”, “Zoti e kërkonte në amshim”, “Malli për Oroshin dhe Shqipërinë”, “Tek varri i nacionalistit të flaktë Abas Kupi”, “Përballë memorialit të shërbestarit të kombit Mit’hat Frashërit”, “Si u bëmë kumbarë?”, “Ikja e ardhja e një engjëlli”, “Krenar, përpara shtëpisë së amshimit”, “Një darkë e paharruar”, që njëherazi janë edhe përjetime personale të vetë autorit.

Dom Zefi, ka merita të padiskutueshme si meshtarë dhe atdhetarë, por gjëja më e fisme, që e lartësoi shumë figurën e tij, është se asnjëherë nuk bëri kompromis me dy rrymat, që ishin kërcënuese për emigrantët shqiptarë: enveristët dhe përkrahësit e UDB – së.

Vijimsia - zinxhir i pakëputur barinjve shpirtërorë

Një kapitull më vete, jetëshkruesi, i ka kushtuar klerikëve të ditëve tona, që po vijojnë atë traditën e hershme të kuvendeve katolike në vendlindje, ku prelatët e shquar shpirtëror dhe meshtarët e thjeshtë, si misionarë apo ushtar shpirtëror të Krishtit, ecin në atë udhë mbi 2000 vjet të krishtërimit ndër shqiptarë. Këtë traditë e vazhdoi pa ndërprerje në ShBA (New York dhe Detroit) meshtari Mons. Oroshi, Dom Rrok Mirdita (sot Arqipeshkëv Metropolit në Arqipeshkëvin Tiranë - Durrës), At Prof. Dr. Andrea Nargaj O.F.M., Dom Prek Ndrevashaj, Dom Lazër Sheldija dhe po udhëtojnë me sukses klerikët e sotëm plot devocion të komunitetit shqiptaro – amerikanë, Të Përndershmit: Dom Pjetër Popaj, Dom Anton Kçira, Dom Ndue Gjergji dhe deri tek më i riu kleriku i përvuajtur Dom Nikolin Përgjini.

Nga ana e tjetër Mrijaj, nuk ka lënë në harresë as vrasjen mizore 21 vjet më përpara në New York të meshtarit misionar Dom Lazër Sheldija, nderimin dhe respektin, që sërisht gëzon këtu dhe vendlindjen e tij në katundin Sheldi të Shkodrës.

Lidhja kuptimplote dhe historike, që autori i ka bërë temës: “Dy personalitete të shquara Imzot Vinçenc Prennushi dhe Imzot Rrok Mirdita”, janë pikërisht domethënia e argumentit tim që citova pak më lart. Dy portrete, që dallojnë mes tyre vetëm nga emrat, sepse Jeta, Rruga dhe e Vërteta e Fjalës së Zotit, ka qenë gjithnjë e njëjtë për të dy prelatët shqiptarë. I pari i martirizuar, ndërsa i dyti që ecën mrekullisht nën shembullin e pararendësit të tij. Ipeshkët e lartë: Prendushi e Mirdita, analizohen me fakte historike përmes detajeve interesante historike.

Gjatë mendimeve sintezë që argumenton jetëshkruesi, shohim se lindja e një fëmijë në Ulqin, ishte një gëzim i madh për familjen me origjinë mirditore Mirdita. Ky vogëlush me emrin e pagëzimit Rrok do të ketë shpejt thirrje të brendshme nga Zoti. Ai më vonë do të vijojë shkollën dhe do të marrë udhën e bukur meshtarisë. Bariu i ri do të shërbejë në Arqipeshkëvinë e hershme të Tivarit si meshtar i thjeshtë dhe më vonë, me kërkesë të Mons. Dr. Zef Oroshit, ai do të thirret në New York dhe do të bëhet zv/administrator i Kishës shqiptaro – amerikane “Zoja e Këshillit të Mirë” në Bronx NY. Më 25 Prill 1993 Dom Rrok Mirdita (1939) shugurohet Ipeshkëv me një meshë solemne në Katedralën e “Shën Shtjefinit” (1858) nga polaku Papa Gjon Pali II. (Kjo Ringjallje e hierarkisë kishtare, u bë përmes prelatëve të rinj: Shkëlqësisë së Tij Imzot Rrok Mirdita, Arqipeshkëv Metropolitan në Arqipeshkëvinë Tiranë – Durrës dhe Imzot Frano Ilia (1918 – 1997), Arqipeshkëv Metropolitan i Shkodrës, Ipeshkëv Ndihmës në Arqipeshkëvinë e Shkodrës Imzot Zef Simoni (1928 – 2009) dhe Ipeshkëvi i Pultit dhe Malësisë së Madhe Imzot Robert Ashta (1918 – 1998). Që të tre klerikët ishin martirë të gjallë, të mbijetuarit e burgjeve shfarosëse komuniste në Shqipëri).

Pra Rroku i vogël vinte në jetë, një kohë që prelati aktual Imzot Prennushi (1885 - 1948), syrgjynosej në burgjet e tmerrshme komuniste në Shqipëri. Ai plot dhimbje po kalonte mbi shpinë golgotën e madhe të përsekutimit mizor ateist. Dhe në këtë rast kemi rilindjen mbi rrënjët e gjakut të kuq të derdhur ndër shekuj për Fe e Atdhe nga prelatët dhe klerikët katolikë shqiptarë…

Kreu: “Shtypi për Mons. Oroshin dhe revistën “Jeta Katholike Shqiptare”, përmes hulumtimeve shumëvjeçare të studiuesit këmbëngulës Mrijaj, jepen të saktë dhe në gjuhën që janë shkruar nga vetë publicistët e njohur bashkëatdhetarë të kohës. Kështu i shquari Prof. Karl Gurakuqi nga Italia, do të bëjë një analizë dhe sintezë të përmbajtjes dhe rolit të pazëvendsueshëm që ka luajtur shtypi shqiptar në mërgim. Më konkretisht Prof. Gurakuqi shkruan: “Jeta Katholike Shqiptare – një revistë e re në mërgim”. Më pas spikat gazetari i Radio Londrës BBC Tajar Zavalani, duke njohur botën shqiptare me shkrimin: “Nji inisiativë e lavderushme”, dhe vijon me jehonën e revistës në fjalë: “Sa kam shpirt, kam shpresë”, nënshkruar nga gazetari me përvojë publicisti Lec Shllaku etj.

Ndryshe nga çfarë përshkruajnë sot mediat bashkëkohore, për jetën shqiptare në Amerikë dhe veçanërisht në New York, Dr. Rexhep Krasniqi, me ndjenjë të lartë atdhetari e aktivisti të palodhur, analizon dukuritë e zhvillimit të ngjarjeve brenda komunitetit tonë 42 vjet më përpara, duke qenë një shembull i freskët aktual për ditët tona.

Ëmbëlsira thotë populli, është lënë për në fund. Kjo është e vërtetë. Mrijaj, tregon se Monsinjori, merret shumë gjatë kësaj periudhe me aktivitet të begatë letrarë dhe publicistik, gjw që bie në sy të mirë tek kritikët e mprehtë të artit dhe kulturës shqiptare, sikurse ishin profesorët: Ernest Koliqi, Arshi Pipa, Karl Gurakuqi etj. Kësisoj novela narrative me subjekt të mirëfilltë shqiptar e titulluar: “Çohaja” (lexo tek revista “Shejzat” (le pleiadi), nr. 3 - 4, vjeti III, 1959, f. 131 – 136 Pjesa I dhe II nr. 5 – 6, f. 2002 – 2005), tregon për pendën e spikatur të Oroshit. Përmes gjetjes së qëlluar shkrimtari Oroshi, ka mundur të na dhurojë personazhin e Frrokut, që rrëfen përrallat, me një shije të hollë humori, theças e nënkuptimesh, që u shmangen shpërrallimeve e për rrjedhim logjik, dalin në pah shembuj morali e një lloj zgjidhje enigmash filozofike, të mbështetur thellësisht në gurrën e pasur të folklorit autokton të lashtë arbëror, shprehë bukur e ëmbël, përmes fjalorit të përzgjedhur dhe të kulluar të gjuhës amtare.

Nga faqja 241 deri në 278, lexuesi i kujdeshëm mëson edhe anët e tjera të Mons. Oroshit, si një njeri me kulturë dhe vizion të kjartë, për të ardhmen e komunitetit tonë. Kjo duket në mesazhet që ai përcjell, mesazhet e bashimit si një thirrje e brendshme shpirtërore, me shkrime, memorandume, letërkëmbime me të gjithë komunitetin shqiptarë, pa dallim feje dhe krahine, gjë e cila e ka bërë klerikun të nderohet dhe respektohet nga të gjithë dje dhe sot në këtë tubim përkujtimor.

Literatura dhe dokumentet e vjelur nga hartuesi i veprës, është shumë e pasur, duke zënë 8 faqe gjithësej. Kjo tregon dashurinë dhe respektin e thellë, për t’i ruajtur si relike çdo gjë që lidhet me jetën dhe veprën e personazhit të vet. Nga ana e tjetër, monografia e parë e plotë, tregon bindshëm seriozitetin dhe përkushtimin e vijueshëm me të cilën autori i palodhur ka punuar sistematikisht tash 20 vjet, për të ndërtuar këtë libër plot fakte, që sot kemi kënaqësinë të gjithë t’a kemi në dorë.

Në këtë rast publicisti mërgimtar, ka dhënë me veprën e re historinë e lavdishme të komunitetit katolik rreth institucionit të lashtë të Kishës Katolike, që si një Nënë e Mirë, ka ruajtur bijtë e shqipes nga vorbulla e asimilimit të shpejtë në Shtetet e Bekuara të Amerikës. Kjo histori, është sprova e mbijetesës dhe vijimsisë së trashigimisë së gjuhës, kulturës dhe vlerave më të mira atdhetare të një pjese të bijve të trojeve etnike shqiptare, që ndodhën këtu në mërgimin e largët në Amerikë. Ky libër është një gurë i çmuar edhe në vetë ndërtesën e historisë së këtij shteti gjigand, që falë lirisë dhe demokracisë shembullore për të gjithë botën, na bëri të ndjehemi krenarë, se jemi shqiptarë dhe amerikanë, që ruajmë emrin e mirë të komunitetit tonë ndër vite...

Tomë Mrijaj me këtë mision, ndezi një qiri të pashuar në komunitetin tonë, duke na e dhënë Mons. Dr. Zef Oroshin të pavdekshëm me jetën dhe veprën e tij në shërbim të fesë dhe atdheut.

Shënim:

Kjo kumtesë e shkurtuar është mbajtur ditën e Diele më 03/15/09, në Qendrën Kulturore “Nënë Tereza” në Hartsdale New York, në përkujtim të 20 – vjetorit të kalimit në amshimin e pasosun të Themeluesit të Kishës dhe Lidhjes së Parë Katholike Shqiptare në Amerikë Mons. Dr. Zef Oroshi.

klajdkapinova@yahoo.com